Νέα Έκδοση: Στους μουσικούς βηματισμούς του Νεοελληνικού Διαφωτισμού

Πολλαπλή η συμμετοχή του Εργαστηρίου Ελληνικής Μουσικής στη νέα έκδοση του Ομίλου Μελέτης του Ελληνικού Διαφωτισμού με τίτλο "Στους μουσικούς βηματισμούς του Νεοελληνικού Διαφωτισμού" με κείμενα των Χάρη Ξανθουδάκη, Κώστα Καρδάμη και Στέλλας Κουρμπανά. Παρουσιάζεται ο τόμος από την "Καθημερινή της Κυριακής" (11/12/11).

Έλληνες και μουσική πριν από το 1821

Του Νικου Α. Δοντα

Στους μουσικούς βηματισμούς του Νεοελληνικού Διαφωτισμού

εκδ. Ομιλος Μελέτης του Ελληνικού Διαφωτισμού

Αθήνα 2011

Η μία μετά την άλλη προστίθενται οι ψηφίδες που αφορούν στην Ιστορία της σοβαρής μουσικής στην Ελλάδα. Ερχονται στο φως όλο και περισσότερα τεκμήρια που στοιχειοθετούν την παρουσία του είδους σε ελληνικά εδάφη και ελληνικές κοινότητες ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, δηλαδή πριν από την Επανάσταση του 1821 και την ίδρυση του νεότερου Ελληνικού κράτους. Μέσα από έξι αυτόνομα δοκίμια η σημαντική νέα έκδοση του Ομίλου Μελέτης του Ελληνικού Διαφωτισμού ρίχνει φως στη σχέση του ελληνικού στοιχείου με τη μουσική, που είχε ήδη αναπτυχθεί στη Δύση πριν από την Ελληνική Επανάσταση και ανιχνεύει τους διαύλους μέσα από τους οποίους ο Γαλλικός Διαφωτισμός επηρέασε τη μουσική ζωή στην Ελλάδα.

Αμεσες ήταν οι επιπτώσεις στα Επτάνησα, καθώς η κατάλυση του καθεστώτος της Γαληνοτάτης από τον Ναπολέοντα το 1797, εισήγαγε νέα ήθη, εξηγεί ο Κώστας Καρδάμης. Οι πολίτες της Κέρκυρας, λόγου χάριν, έζησαν λαϊκές «επαναστατικές γιορτές» ανάλογες εκείνων του Παρισιού. Στρατιωτικές μπάντες με πνευστά και κρουστά όργανα παιάνιζαν εμβατήρια και επαναστατικά τραγούδια, από τη «Μασσαλιώτιδα», που εκείνη την εποχή εμφανίστηκε σε τρεις ελληνόγλωσσες επτανησιακές εκδοχές, ως τον «Θούριο» του Ρήγα και, κυρίως, λαϊκά στιχουργήματα. Παράλληλα, ειδικά στην Κέρκυρα, είχαν δημιουργηθεί οι συνθήκες για τη δημιουργία πρωτότυπης μουσικής παραγωγής, ιδιαίτερα λυρικών έργων που παρουσιάζονταν σταθερά στο θέατρο Σαντζάκομο.

Ολα αυτά διήρκεσαν μέχρι την αποχώρηση των Γάλλων το 1799 και την ίδρυση της Ιονίου Πολιτείας. Κατόρθωσαν όμως να περάσουν βασικά ζητήματα του Διαφωτισμού, όπως την προβολή της εθνικής γλώσσας ως αναπόσπαστο κομμάτι της αυτογνωσίας ενός έθνους. «Δημιουργήθηκε από γηγενείς μουσουργούς ένα μουσικό ρεπερτόριο προορισμένο κατά κύριο λόγο για τον λαό, το οποίο με έντεχνο τρόπο εκλαΐκευε τις ιδέες του Διαφωτισμού», σημειώνει ο Καρδάμης.

«Μέρος της φιλοσοφίας»

Ο Εμμανουήλ Ν. Φραγκίσκος αναφέρεται στον Αδαμάντιο Κοραή, που από τα χρόνια κατά τα οποία διέμενε στο Αμστερνταμ (1771-1777) ασχολούμενος με το εμπόριο, έπαιρνε ιδιαίτερα μαθήματα κιθάρας και τραγουδιού, ενδιαφερόταν για τη μουσική της δυτικής εκκλησίας και παρακολουθούσε παραστάσεις όπερας. Θεωρούσε τη μουσική «μέρος της φιλοσοφίας» και προέτρεπε τη μελέτη της. Το 1821 συμβούλευε την εισαγωγή της στον κύκλο της ανατροφής των παιδιών με στόχο τη διάπλαση άξιων πολιτών, έδινε πρακτικές λύσεις για τη μύηση των παιδιών στις φτωχές αγροτικές περιοχές και έβλεπε την ευρωπαϊκή μουσική ως μέσο που θα επέτρεπε τη διάπλαση των συμπολιτών του με αντίληψη και αξίες οι οποίες θα διευκόλυναν την πορεία από τη μετα-οθωμανική Ελλάδα προς τα ευρωπαϊκά έθνη. Σε ξεχωριστό δοκίμιο, η Πηνελόπη Φ. Στάθη αναφέρεται στα μουσικά χειρόγραφα του Δημητρίου Λώτου, φίλου του Κοραή.

Τη Στέλλα Κουρμπανά απασχολούν το «μελόδραμα» -όχι η όπερα αλλά το σκηνικό εκείνο είδος κατά το οποίο απαγγελία πρόζας συνοδεύεται από ενόργανη μουσική- όπως επίσης οι πρώιμες μορφές γερμανικής όπερας στη συλλογή διάφορων θεατρικών ποιημάτων πριν από την Ελληνική Επανάσταση.

Σύγγραμμα του Χρύσανθου

Ο Χάρης Ξανθουδάκης αναφέρεται στη μεταρρύθμιση του θεωρητικού συστήματος της ελληνορθόδοξης εκκλησιαστικής μουσικής χάρη σε σύγγραμμα του Χρύσανθου, αρχιεπισκόπου Δυρραχίου, που εκδόθηκε το 1814 και το οποίο, μεταξύ άλλων, εισήγαγε μουσικά στοιχεία της Δύσης. Στο μνημειώδες έργο του Χρύσανθου αναφέρεται επίσης ο Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής, ενώ ο Ξανθουδάκης έχει επίσης συγγράψει την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, εκτενή εισαγωγή στον τόμο, θέτοντας το ευρύτερο πλαίσιο.